توسط : گرمازدگی (تنش گرمایی) یکی از مهم ترین عوامل پنهان کاهش راندمان خوراک در تابستان مناطق گرم ایران است؛ چون هم مصرف خوراک را پایین می آورد و هم نحوه مصرف انرژی و مواد مغذی را تغییر می دهد. نتیجه عملی این چرخه، افت رشد یا تولید، افزایش تلفات پنهان، و بدتر شدن ضریب تبدیل خوراک (FCR) است؛ حتی وقتی فرمول جیره روی کاغذ تغییری نکرده باشد.
در دانش دانه این موضوع را از زاویه ارتباط بین فیزیولوژی گرما، اقتصاد خوراک و تصمیم های قابل اجرا در سالن/دامداری بررسی می کنیم: چه مکانیسم هایی FCR را بدتر می کنند، کدام اهرم های تغذیه ای بیشترین بازده را دارند، و چگونه می توان با حداقل تغییرات، ریسک تابستان را مدیریت کرد.
تمرکز این مقاله بر راهکارهای تغذیه ای است (نه مدیریت تهویه و آب خنک)؛ با این حال، باید یادآوری کرد که در تنش گرمایی، تغذیه و محیط از هم جدا نیستند و اجرای موفق راهکارهای خوراکی بدون کنترل پایه ای محیط، اثر محدودتری خواهد داشت.
تنش گرمایی چگونه FCR را بدتر می کند؟ (نقشه علت و معلول)
از منظر مدیریت دامداری، FCR یعنی نسبت خوراک مصرفی به محصول (افزایش وزن، تولید شیر یا تخم مرغ). در گرمازدگی، این نسبت از دو مسیر اصلی بدتر می شود: (۱) خوراک کمتر خورده می شود، اما نیازهای نگهداری و هزینه های فیزیولوژیک بالا می رود؛ (۲) بخشی از انرژی و پروتئین به جای تولید، صرف دفع گرما، تغییرات تنفسی و تنظیم تعادل اسید و باز می شود. بنابراین حتی اگر خوراک مصرفی کاهش پیدا کند، افت تولید معمولاً بزرگ تر از افت مصرف است و FCR بدتر می شود.
نکته کلیدی برای مناطق گرم ایران این است که گرمازدگی فقط در دمای خیلی بالا رخ نمی دهد. وقتی رطوبت بالا، تهویه ناکافی، تراکم گله، یا دمای شبانه بالا وجود داشته باشد، فرصت دفع گرما کاهش می یابد و اثر تجمعی ایجاد می کند. در چنین شرایطی، تغییرات کوچک در مدیریت خوراک دهی می تواند اختلاف معنی دار در FCR ایجاد کند.
- کاهش اشتها و مصرف ماده خشک/خوراک: خوراک کمتر یعنی انرژی و اسیدهای آمینه کمتر برای تولید.
- افزایش هزینه نگهداری: انرژی بیشتری صرف تنفس، افزایش جریان خون محیطی و حفظ هموستاز می شود.
- تغییر تعادل الکترولیتی و اسید و باز: له له زدن و دفع CO2، مسیرهای متابولیک را از تولید دور می کند.
- افت کارایی جذب و تغییر رفتار خوراکی: ریزه خواری، خوردن در ساعات نامناسب، و کاهش زمان نشخوار (در نشخوارکنندگان).
اثر گرما بر مصرف خوراک و ماده خشک: نقطه شروع افت عملکرد
اولین و قابل مشاهده ترین اثر تنش گرمایی، کاهش مصرف خوراک (در طیور) یا ماده خشک (در نشخوارکنندگان) است. حیوان برای کاهش تولید گرمای داخلی، دریافت خوراک را کم می کند؛ زیرا هضم، جذب و متابولیسم مواد مغذی خود تولید گرما دارد. در نتیجه، حتی اگر دان یا TMR از نظر فرمول ثابت بماند، ورودی واقعی مواد مغذی به بدن کاهش می یابد و کمبود نسبی انرژی و اسیدهای آمینه رخ می دهد.
در تابستان مناطق گرم ایران، یک چالش رایج این است که کاهش مصرف خوراک اغلب با تغییر الگوی مصرف همراه می شود: حیوان در ساعات خنک تر (نیمه شب و صبح زود) بیشتر می خورد و در ساعات گرم، مصرف افت می کند. اگر توزیع خوراک، کیفیت پلت/مَش، یا دسترسی به دانخوری/آخور با این الگو همسو نباشد، شکاف مصرف بزرگ تر می شود.
از نظر ریسک عملیاتی، کاهش مصرف خوراک باعث می شود خطای کوچک در کیفیت مواد اولیه یا یکنواختی میکس، اثر بزرگ تری روی عملکرد بگذارد؛ چون حاشیه ایمنی تغذیه ای کم می شود.
اصل راهبردی: وقتی مصرف خوراک کم می شود، چگالی غذایی و قابلیت مصرف پذیری (Palatability) اهمیت بیشتری پیدا می کند؛ اما افزایش بی قید و شرط انرژی/چربی یا پروتئین می تواند ریسک های متابولیک و هزینه را بالا ببرد.
متابولیسم انرژی، گرمای افزوده و پیامدهای مستقیم بر FCR
در تنش گرمایی، حیوان تلاش می کند تولید گرمای متابولیک را کاهش دهد. «گرمای افزوده خوراک» یا Heat Increment به نوع ماده مغذی وابسته است: به طور کلی، هضم و متابولیسم پروتئین و فیبر گرمای بیشتری نسبت به چربی ایجاد می کند. بنابراین در گرما، استراتژی های افزایش چگالی انرژی از مسیر چربی، معمولاً از نظر فیزیولوژیک منطقی تر از افزایش انرژی با کربوهیدرات های سریع یا پروتئین اضافی است؛ البته با محدودیت های کیفیت چربی، اکسیداسیون و اثر بر سلامت روده/کبد.
از منظر FCR، دو اتفاق مهم می افتد: (۱) انرژی مصرفی کمتر می شود و بخشی از همان انرژی محدود صرف سازوکارهای دفع گرما می شود؛ (۲) کارایی تبدیل انرژی به بافت یا محصول کاهش می یابد. به همین دلیل، در گرما ممکن است با وجود کاهش مصرف خوراک، FCR بدتر شود چون خروجی (رشد/تولید) بیش از ورودی افت می کند.
برای تصمیم گیری، مقایسه گزینه های تغذیه ای در قالب «اثر بر گرمای متابولیک، ریسک و هزینه» مفید است. جدول زیر یک چارچوب عملی برای تابستان ارائه می دهد (بدون ورود به اعداد نسخه ای):
| اهرم تغذیه ای | منطق اثر در گرما | اثر مورد انتظار بر FCR | ریسک/محدودیت اجرایی |
|---|---|---|---|
| افزایش چگالی انرژی با چربی پایدار | گرمای افزوده کمتر نسبت به پروتئین/فیبر؛ کمک به جبران کاهش مصرف | بهبود یا جلوگیری از افت FCR در صورت کنترل کیفیت | اکسیداسیون چربی، کیفیت رانسیدیتی، تداخل با پلت و جذب برخی ویتامین ها |
| کاهش پروتئین خام و تکیه بر اسیدهای آمینه قابل هضم | کاهش گرمای متابولیک و بار دفع نیتروژن | بهبود کارایی، کاهش افت عملکرد | نیاز به دقت در پروفایل اسیدآمینه و کیفیت مواد اولیه |
| بهینه سازی الکترولیت ها (Na, K, Cl) | کمک به تعادل اسید و باز و آب بدن در له له زدن | بهبود مصرف خوراک و ثبات FCR | افزایش رطوبت بستر/مدفوع، نیاز به کنترل آبخوری و مدیریت بستر |
| افزودنی های ضد استرس اکسیداتیو و سلامت روده | کاهش آسیب سلولی و نشت روده ای در گرما | کمک به حفظ عملکرد و کاهش تلفات پنهان | تفاوت کیفیت محصولات، نیاز به انتخاب مبتنی بر شواهد و ارزیابی مزرعه ای |
راهکار ۱: تنظیم انرژی و پروتئین جیره برای تابستان مناطق گرم
در گرما، هدف «افزایش بی حساب انرژی» نیست؛ هدف، رساندن انرژی قابل استفاده کافی با کمترین تولید گرمای اضافی و کمترین ریسک متابولیک است. برای طیور و دام های پرتولید، این موضوع معمولاً به معنی بالا بردن چگالی انرژی از مسیر چربی با کیفیت و در عین حال، کاهش پروتئین خام (CP) و تکیه بر اسیدهای آمینه قابل هضم است. کاهش CP می تواند بار متابولیک دفع نیتروژن و گرمای افزوده را کم کند، اما فقط زمانی جواب می دهد که محدودکننده های اسیدآمینه (مثل لیزین، متیونین، ترئونین) دقیق پوشش داده شوند.
در عمل، چند نکته برای ایران مهم است:
- کیفیت چربی: در تابستان، ریسک اکسیداسیون و فساد چربی بالاتر است. استفاده از منابع پایدارتر و مدیریت انبار (گرما، نور، زمان ماند) اهمیت دارد.
- کنترل یکنواختی میکس: وقتی مصرف خوراک کم می شود، نوسان دریافت مواد مغذی از یکنواختی میکس ضربه بیشتری می زند.
- توجه به فیبر موثر (در نشخوارکنندگان): کاهش شدید فیبر برای بالا بردن انرژی می تواند سلامت شکمبه و چربی شیر را تهدید کند؛ راه حل، «بهینه سازی» فیبر و انتخاب منابع با هضم پذیری مناسب است، نه حذف.
اگر به دنبال چارچوب جیره نویسی دقیق تر هستید، صفحه جیره نویسی و فرمولاسیون خوراک می تواند مسیر را ساختارمندتر کند.
راهکار ۲: الکترولیت ها و تعادل اسید و باز؛ از تئوری تا اجرا
در تنش گرمایی، به ویژه در طیور، افزایش نرخ تنفس (له له زدن) باعث دفع CO2 و تغییر تعادل اسید و باز می شود. این تغییرات می تواند اشتها، عملکرد و حتی کیفیت پوسته تخم مرغ را تحت تاثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، مدیریت الکترولیت های جیره (سدیم، پتاسیم و کلر) و در برخی برنامه ها استفاده هدفمند از منابع بی کربنات یا الکترولیت های محلول، به پایداری فیزیولوژیک کمک می کند.
چالش رایج در واحدهای ایرانی این است که مداخله الکترولیتی بدون توجه به کیفیت آب، شوری و سختی، و نیز بدون پایش رطوبت بستر انجام می شود. افزایش سدیم یا پتاسیم می تواند مصرف آب را بالا ببرد و اگر مدیریت آبخوری و بستر ضعیف باشد، ریسک خیس شدن بستر، آمونیاک و مشکلات پنجه/سینه افزایش می یابد؛ یعنی بخشی از سود FCR از مسیر افزایش بیماری و افت رفاه از بین می رود.
راه حل اجرایی، یک رویکرد مرحله ای است:
- ابتدا آنالیز پایه آب (EC/TDS، یون های اصلی) را برای تصمیم دقیق تر لحاظ کنید.
- سپس تنظیم الکترولیت جیره را همزمان با برنامه مدیریت بستر و بازبینی آبخوری انجام دهید.
- اثر را با شاخص های مزرعه ای بسنجید: مصرف آب، رطوبت بستر، یکنواختی گله، تلفات و روند FCR.
راهکار ۳: افزودنی های کاربردی در گرما (آنتی اکسیدان، روده، سموم قارچی)
در گرما، فشار اکسیداتیو و آسیب به سد روده (نشت روده ای) در بسیاری از گونه ها افزایش پیدا می کند و می تواند بخشی از افت عملکرد و بدتر شدن FCR را توضیح دهد. از طرف دیگر، تابستان در ایران غالباً همزمان با افزایش ریسک کپک زدگی و سموم قارچی در برخی انبارها و مواد اولیه است؛ به خصوص وقتی تهویه و کنترل رطوبت کافی نیست. بنابراین «افزودنی ها» باید با نگاه مسئله محور انتخاب شوند، نه صرفاً به عنوان یک هزینه ثابت.
سه محور رایج و قابل دفاع در برنامه تابستانی:
- آنتی اکسیدان ها: برای کاهش آسیب اکسیداتیو در بدن و نیز محافظت از چربی های جیره (در کنار مدیریت انبار).
- حمایت از سلامت روده: پروبیوتیک ها، پری بیوتیک ها، اسیدهای آلی یا ترکیبات گیاهی استاندارد شده، در برخی شرایط می توانند به ثبات هضم و کاهش افت عملکرد کمک کنند؛ اثربخشی به کیفیت محصول و وضعیت مزرعه وابسته است.
- جذب کننده/کاهنده اثر سموم قارچی: وقتی ریسک آلودگی مواد اولیه بالاست یا نتایج آزمایشگاهی هشدار می دهد، این گروه می تواند نقش محافظتی داشته باشد.
نکته داده محور: هر افزودنی را با یک شاخص قابل اندازه گیری وارد کنید (مثلاً روند FCR، تلفات، یکنواختی، کیفیت بستر، یا کاهش نوسان مصرف). اگر شاخص و خط پایه تعریف نشود، ارزیابی اقتصادی ممکن نیست و تصمیم ها به تجربه شخصی تقلیل پیدا می کند.
راهکار ۴: زمان بندی خوراک دهی، شکل خوراک و مدیریت آب؛ اهرم های کم هزینه
بخش مهمی از مدیریت تغذیه در گرما، «نحوه ارائه خوراک» است. حتی بهترین فرمول، اگر در زمان نامناسب یا با کیفیت فیزیکی ضعیف عرضه شود، اثر خود را از دست می دهد. در مناطق گرم ایران، همزمان کردن خوراک دهی با ساعات خنک تر می تواند مصرف را بالا ببرد و افت FCR را کاهش دهد. این اهرم معمولاً کم هزینه تر از تغییرات سنگین در فرمول است و سریع تر نتیجه می دهد.
اقدامات عملی که در بسیاری از واحدها قابل اجراست:
- افزایش سهم خوراک دهی در ساعات خنک (غروب، نیمه شب، صبح زود) و کاهش دستکاری خوراک در اوج گرما.
- کاهش ماندگاری خوراک در دانخوری/آخور در ساعات خیلی گرم برای جلوگیری از افت خوشخوراکی و فساد.
- توجه به شکل فیزیکی خوراک: پلت با کیفیت (در طیور) می تواند مصرف را بهبود دهد، اما گرد و ریزه زیاد یا پلت خردشده اثر معکوس دارد.
- مدیریت آب: دسترسی دائمی و فشار مناسب آبخوری، چون در گرما مصرف آب بالا می رود و محدودیت آب سریعاً به افت مصرف خوراک تبدیل می شود.
چالش رایج: تغییر زمان بندی خوراک دهی بدون برنامه روشن برای نیروی انسانی و کنترل یکنواختی توزیع، می تواند باعث رقابت، ناهمگنی وزن و نوسان مصرف شود. راه حل، نوشتن یک برنامه روزانه ساده، ثبت اجرا، و بازبینی هفتگی با داده های تولید است.
جمع بندی: نسخه واحد وجود ندارد؛ یک پروتکل تابستانی داده محور بسازید
اثر گرمازدگی بر FCR عمدتاً از ترکیب کاهش مصرف خوراک، افزایش هزینه نگهداری و اختلال در تعادل اسید و باز ایجاد می شود. به همین دلیل، بهترین پاسخ تغذیه ای معمولاً یک بسته چندجزئی است: افزایش هدفمند چگالی انرژی (ترجیحاً از مسیر چربی با کیفیت)، کاهش پروتئین خام همراه با تامین دقیق اسیدهای آمینه، تنظیم الکترولیت ها با توجه به آب و بستر، و استفاده انتخابی از افزودنی های مرتبط با اکسیداسیون، سلامت روده و ریسک سموم قارچی. در نهایت، زمان بندی خوراک دهی و کیفیت فیزیکی خوراک، اهرم های سریع و کم هزینه برای کاهش افت تابستان هستند.
برای اینکه تصمیم ها اقتصادی و قابل دفاع باشند، یک پروتکل ساده بسازید: خط پایه FCR و مصرف را ثبت کنید، یک یا دو مداخله را همزمان اجرا کنید (نه همه چیز با هم)، و اثر را در بازه های کوتاه پایش کنید. برای مطالعه مطالب مرتبط، بخش های دیگر دانش دانه را ببینید.
سوالات متداول
۱. گرمازدگی دقیقاً چگونه باعث افت FCR می شود؟
گرما اشتها را کم می کند و همزمان انرژی بیشتری برای دفع گرما مصرف می شود، بنابراین خروجی تولید نسبت به خوراک مصرفی بیشتر افت می کند و FCR بدتر می شود.
۲. در تابستان بهتر است انرژی جیره را بالا ببریم یا پروتئین را؟
معمولاً افزایش هدفمند چگالی انرژی با چربی باکیفیت و کاهش پروتئین خام همراه با تامین دقیق اسیدهای آمینه، منطقی تر از افزایش پروتئین است.
۳. آیا الکترولیت ها واقعاً روی عملکرد در گرما اثر دارند؟
بله، چون در له له زدن تعادل اسید و باز تغییر می کند؛ تنظیم سدیم، پتاسیم و کلر می تواند مصرف خوراک و پایداری عملکرد را بهتر کند.
۴. مهم ترین ریسک اجرای برنامه های الکترولیتی چیست؟
افزایش مصرف آب و خیس شدن بستر یا مدفوع است؛ برای کاهش ریسک باید کیفیت آب، آبخوری ها و مدیریت بستر همزمان کنترل شود.
۵. کدام افزودنی ها در گرما بیشترین کاربرد را دارند؟
آنتی اکسیدان ها، افزودنی های حمایت کننده سلامت روده و در صورت ریسک آلودگی، گزینه های مدیریت سموم قارچی کاربردی ترند؛ انتخاب باید با هدف و شاخص ارزیابی باشد.
منابع:
NRC. 2012. Nutrient Requirements of Swine. National Academies Press.
Renaudeau D, Collin A, Yahav S, de Basilio V, Gourdine JL, Collier RJ. 2012. Adaptation to hot climate and strategies to alleviate heat stress in livestock production. Animal.
