توسط : تغییر اقلیم دیگر «پسزمینه» اخبار آبوهوا نیست؛ به یک عامل ساختاری تبدیل شده که قواعد بازار نهاده را بازتعریف میکند. افزایش فراوانی خشکسالی، موج گرما، بارشهای سیلابی و اختلالهای فصلی، از مزرعه تا بندر و از سیلو تا کارخانه خوراک، ریسک را از حالت مقطعی به حالت مزمن و انباشتی منتقل کرده است. در چنین فضایی، تصمیم خرید نهاده دیگر فقط به قیمت امروز و نرخ ارز خلاصه نمیشود؛ بلکه به کیفیت محصول، قابلیت حملونقل، بیمهپذیری، ریسک سیاستی کشورها و حتی امکان تامین انرژی برای فرآوری نیز گره میخورد. برای ایران که به واردات ذرت، کنجاله سویا و بخشی از جو وابسته است، تغییر اقلیم یعنی افزایش احتمال «شوک همزمان» در چند گلوگاه: تولید جهانی، مسیرهای لجستیک و هزینه مالی تامین. این مقاله با رویکرد سناریومحور و ریسکگرا، مسیرهای اثرگذاری اقلیم بر بازار نهاده و راهبردهای تطبیق برای بازیگران زنجیره تامین را بررسی میکند.
تغییر اقلیم چگونه به بازار نهاده شوک وارد میکند؟
برای فهم آینده بازار نهاده با تغییر اقلیم، باید زنجیره اثر را بهصورت سیستماتیک دید: اقلیم بر عملکرد و کیفیت محصول اثر میگذارد، کیفیت بر قیمت نسبی و قابلیت جایگزینی در جیره اثر میگذارد، و قیمت و موجودی بر تصمیمهای خرید، پوشش ریسک و مدیریت نقدینگی تاثیر میگذارند. تفاوت مهم با گذشته این است که شوکها بیشتر «همپوشان» شدهاند؛ یعنی ممکن است همزمان در چند منطقه تولیدی (مثلا آمریکای جنوبی و دریای سیاه) یا چند حلقه (تولید و حملونقل) رخ دهند.
از منظر اقتصاد نهاده، تغییر اقلیم عمدتا سه مسیر را تقویت میکند:
- افزایش نوسان عرضه: کاهش قابلیت پیشبینی برداشت و افزایش ریسک انحراف از میانگینهای تاریخی.
- افزایش ریسک کیفیت: تغییر در پروفایل پروتئین/انرژی و افزایش احتمال آلودگیهای قارچی و مایکوتوکسینها در برخی شرایط.
- افزایش ریسک لجستیک: اختلال در آبراهها، بنادر، جاده و ریل، و افزایش هزینه بیمه و حمل.
برای ایران، پیام کلیدی این است که حتی اگر واردات از نظر «حجم» ممکن باشد، ممکن است از نظر «کیفیت قابل مصرف در فرمولاسیون اقتصادی» یا از نظر «زمانبندی تحویل» دچار نااطمینانی شود. در چنین شرایطی، مدیریت ریسک تامین باید از یک فعالیت تدارکاتی به یک قابلیت تحلیلی-عملیاتی در سطح مدیریت تبدیل شود.
ریسکهای تولید: عملکرد، کیفیت و جابهجایی مزیتهای اقلیمی
در بازار نهاده، عدد «تناژ» همه داستان نیست. تغییر اقلیم میتواند هم تولید را کاهش دهد و هم کیفیت را ناپایدار کند. موجهای گرما در دوره گردهافشانی ذرت، خشکسالیهای طولانی در کمربندهای تولید سویا، یا بارشهای غیرعادی نزدیک برداشت، همگی به کاهش عملکرد یا افت کیفیت منجر میشوند. این موضوع در نهادههای دامی اهمیت دوچندان دارد، چون کیفیت نهاده بهطور مستقیم روی هزینه تمامشده هر کیلو محصول (گوشت، شیر، تخممرغ) اثر میگذارد.
برخی اثرات عملی که فعالان خوراک و دامداری باید جدی بگیرند:
- افزایش تغییرپذیری انرژی و پروتئین: نوسان در دانسیته انرژی ذرت یا پروتئین کنجاله میتواند فرمولاسیون را از حالت پایدار خارج کند.
- ریسک مایکوتوکسین: شرایط گرم و مرطوب یا دورههای بارش/خشکی متناوب، احتمال آلودگی را در برخی مناطق افزایش میدهد و هزینه کنترل کیفیت و افزودنیها را بالا میبرد.
- جابجایی نقشه تامین: ممکن است برخی کشورها در یک دوره چندساله مزیت نسبی پیدا کنند و برخی دیگر مزیت خود را از دست بدهند؛ اتکای ثابت به مبداهای سنتی ریسک را بالا میبرد.
از منظر سناریو، اگر «کاهش متوسط تولید جهانی» تنها رخداد بود، بازار با افزایش سطح قیمت تعادلی سازگار میشد. مشکل زمانی تشدید میشود که کاهش تولید با اقدامات سیاستی (محدودیت صادرات، ذخیرهسازی داخلی) همراه شود. تجربه سالهای اخیر نشان داده در شرایط شوک، کشورها ممکن است برای حفاظت از بازار داخلی تصمیمهای سریع بگیرند؛ بنابراین ریسک اقلیمی اغلب با ریسک سیاست نهاده همافزا میشود.
ریسکهای حملونقل و لجستیک: از آبراهها تا بندر و سیلو
تغییر اقلیم فقط «در مزرعه» اتفاق نمیافتد؛ لجستیک نیز بهشدت اقلیمحساس است. کاهش سطح آب در رودخانههای مهم حمل غلات، توفانهای شدید، موج گرما که کارایی تجهیزات و عملیات بندری را کاهش میدهد، یا سیلابهایی که جاده و ریل را مختل میکند، همگی میتوانند زمان حمل را طولانی و هزینه را افزایش دهند. از طرف دیگر، افزایش ریسک در مسیرها معمولا با رشد هزینه بیمه، کرایه کشتی و هزینه تامین مالی محموله همراه میشود.
در زنجیره تامین ایران، چند نقطه کانونی اهمیت دارد:
- ریسک تاخیر در تحویل: تاخیر به معنای هزینه دموراژ، فشار بر نقدینگی و افزایش ریسک کمبود در کارخانه خوراک یا واحد پرورشی است.
- ریسک افت کیفیت در مسیر: گرما و رطوبت میتواند شرایط نگهداری را سختتر کند و ضرورت پایش در ورود و خروج از انبار را بالا ببرد.
- گلوگاههای داخلی: حتی با ورود کالا، محدودیت کامیون، اختلال جادهای یا محدودیت ظرفیت سیلو و انبار میتواند «ریسک توزیع» ایجاد کند.
نتیجه عملی این است که برنامه تامین باید با فرض «تاخیرهای محتمل» طراحی شود؛ یعنی موجودی ایمنی، تنوع مسیر و انعطاف در تحویل جزو هزینههای اجتنابناپذیر مدیریت ریسک تامین در آینده بازار نهاده با تغییر اقلیم خواهد بود.
قیمت و نوسان: چرا اقلیم، شوکها را پرنوسانتر میکند؟
افزایش ریسک اقلیمی معمولا به افزایش «حق بیمه ریسک» در قیمتهای جهانی منجر میشود. بازارها وقتی احتمال رخدادهای حدی بالاتر میرود، برای پوشش نااطمینانی قیمت را حساستر میکنند؛ یعنی واکنش قیمت به خبرهای آبوهوایی تندتر و سریعتر میشود. برای فعال ایرانی، این نوسان با متغیرهای داخلی مثل نوسان ارز، هزینه تامین مالی و سیاستهای بازرگانی جمع میشود و دامنه تغییرات قیمت نهاده دامی را بزرگتر میکند.
در عمل، تغییر اقلیم میتواند سه ویژگی رفتاری در بازار ایجاد کند:
- جهشهای کوتاهمدت ولی شدید: خبر خشکسالی یا اختلال بندری میتواند در چند روز قیمت را جهشی کند.
- پایداری قیمتهای بالا در میانمدت: اگر شوکها تکرار شوند، بازار فرصت بازگشت به میانگینهای قبلی را کمتر پیدا میکند.
- گسست همبستگیهای تاریخی: روابط قدیمی بین قیمت ذرت، سویا و جو ممکن است در برخی دورهها بههم بخورد، چون شوکها نامتقارن میشوند.
برای واحدهای دامداری و مرغداری، اثر نهایی در شاخصهایی مانند هزینه خوراک به ازای هر کیلو افزایش وزن یا تغییرات ضریب تبدیل خوراک (FCR) ظاهر میشود. وقتی قیمت نهاده پرنوسان است، کوچکترین خطا در زمانبندی خرید، انتخاب کیفیت یا مدیریت موجودی میتواند هزینهای بزرگتر از گذشته ایجاد کند.
پیامدهای منطقهای: کدام مبداها و مسیرها حساسترند؟
در تحلیل آینده بازار نهاده با تغییر اقلیم، باید به تفاوتهای منطقهای توجه کرد. همه مناطق به یک شکل آسیبپذیر نیستند و همه شوکها همزمان رخ نمیدهند؛ اما مسئله اینجاست که ایران معمولا از چند هاب اصلی تامین میخرد و اگر این هابها همزمان درگیر شوند، ریسک سیستماتیک بالا میرود.
در سطح مفهومی، میتوان حساسیت مناطق تامین را با سه لنز بررسی کرد: «ریسک تولید»، «ریسک زیرساخت و لجستیک» و «ریسک سیاستی/تجاری».
| مولفه | اثر اقلیمی محتمل | پیام برای خریدار ایرانی |
|---|---|---|
| تولید (عملکرد) | خشکسالی و موج گرما، تغییر فصلها، افت عملکرد | افزایش ریسک کمبود و نیاز به تنوع مبدا و برنامه خرید مرحلهای |
| کیفیت | تغییر رطوبت، افزایش ریسک مایکوتوکسین، نوسان پروتئین/انرژی | افزایش اهمیت کنترل کیفیت، قراردادهای مشخصات کیفی و مدیریت افزودنیها |
| حملونقل | اختلال بندری، کاهش ظرفیت آبراهها، توفان و سیلاب | افزایش احتمال تاخیر، رشد هزینه بیمه و حمل، ضرورت موجودی ایمنی و انعطاف زمانی |
| سیاست و تجارت | محدودیت صادرات در شوکها، تغییر مقررات و اولویتهای داخلی کشورها | اهمیت رصد سیاست نهاده، سناریوسازی و اجتناب از وابستگی تکمبدا |
نکته کلیدی برای تصمیمسازی این است که «تنوع» فقط به معنای چند کشور تامین نیست؛ بلکه به معنای تنوع در زمان خرید، شرایط تحویل، نوع قرارداد و حتی ترکیب نهادهها در جیره است.
راهبردهای تطبیق: چه کارهایی برای تاجر، کارخانه خوراک و دامدار عملی است؟
تطبیق با تغییر اقلیم به معنی کنترل آبوهوا نیست؛ به معنی طراحی تصمیمها برای زندگی در دنیای پرنوسانتر است. راهبردهای تطبیق باید هم «فنی» باشند (کیفیت و فرمولاسیون) و هم «بازرگانی-عملیاتی» (تامین، موجودی، قرارداد). در ادامه، اقدامات قابل اجرا برای بازیگران اصلی زنجیره تامین نهاده آمده است.
بسته اقدام برای فعال بازار نهاده و تدارکات
- تنوع مبدا و مسیر: نقشه تامین را طوری طراحی کنید که یک شوک منطقهای کل برنامه را زمینگیر نکند.
- خرید مرحلهای و سناریومحور: به جای یک خرید بزرگ، خریدها را در چند پله و بر اساس سیگنالهای آبوهوایی و موجودی تنظیم کنید.
- قراردادهای مشخصات کیفی: در قرارداد، معیارهای رطوبت، آلودگی و حدود پذیرش را روشن کنید تا ریسک کیفیت به دعوای پس از ورود تبدیل نشود.
- تقویت داده و هشدار زودهنگام: رصد منظم گزارشهای اقلیمی و محصولات کشاورزی، از هزینههای تصمیم اشتباه ارزانتر است.
بسته اقدام برای کارخانه خوراک و کنترل کیفیت
- پروتکل کنترل کیفیت سختگیرانهتر: نمونهبرداری ورودی، پایش رطوبت و شاخصهای ریسک مایکوتوکسین را استاندارد کنید.
- فرمولاسیون انعطافپذیر: جیرههای جایگزین و سناریوهای قیمت را از قبل آماده کنید تا در شوکها تصمیم لحظهای نگیرید.
- مدیریت موجودی بر اساس ریسک: موجودی ایمنی را برای اقلام بحرانی و مبداهای پرریسک افزایش دهید، اما با کنترل فساد و کیفیت.
- بهینهسازی هزینه با نگاه کل سیستم: صرفهجویی در قیمت خرید اگر به افت عملکرد یا افزایش ریسک سلامت گله منجر شود، در نهایت ضداقتصادی است.
بسته اقدام برای دامداری و مرغداری
- کاهش حساسیت به شوک قیمت: برنامه خوراک و خرید را با بودجهبندی و نقاط تصمیم از پیش تعیینشده پیش ببرید.
- پایش عملکرد و FCR: وقتی کیفیت نهاده نوسان دارد، رصد دقیق عملکرد، سریعترین ابزار کشف مسئله است.
- مدیریت ریسک سلامت: آلودگیهای قارچی و تنش گرمایی میتوانند همزمان رخ دهند؛ برنامههای پیشگیرانه را تقویت کنید.
چالشها و راهحلها: از «ریسکهای همزمان» تا «تصمیمسازی دادهمحور»
در ایران، ریسکهای اقلیمی جهانی اغلب با محدودیتهای داخلی همزمان میشوند: نوسان ارز، هزینه تامین مالی، محدودیتهای عملیاتی در حمل داخلی و عدم قطعیت سیاستی. بنابراین، راهحلها باید «سیستمی» باشند و صرفا به خرید ارزانتر خلاصه نشوند.
اصل کلیدی در دنیای اقلیمی جدید: مزیت رقابتی از «کمترین قیمت خرید» به «پایدارترین توان تامین و کیفیت» در حال حرکت است.
چند چالش پرتکرار و راهحل عملی:
- چالش: تصمیمگیری واکنشی در شوکها
راهحل: تعریف سناریوهای از پیش آماده (کمبود، تاخیر، افت کیفیت) و دستورالعمل عملیاتی برای هر سناریو. - چالش: اختلاف کیفیت بین محمولهها و اثر بر فرمول
راهحل: قراردادهای مشخصات کیفی، سیستم ردیابی بچ، و اصلاح فرمول مبتنی بر آنالیز واقعی. - چالش: هزینه بالای موجودی ایمنی
راهحل: موجودی ایمنی «هدفمند» برای اقلام و مبداهای پرریسک، همراه با بهبود نگهداری و کنترل افت و فساد. - چالش: همافزایی ریسک اقلیم و سیاست تجارت
راهحل: پایش منظم سیاست کشورها، سنجش وابستگی تکمبدا، و طراحی سبد تامین قابل جایگزینی.
برای مدیران، خروجی مطلوب این است که ریسکها به «شاخص قابل پایش» تبدیل شوند: مثلا درصد تامین از مبداهای پرریسک، روزهای پوشش موجودی برای اقلام بحرانی، یا نرخ عدم انطباق کیفی محمولهها.
جمعبندی: آینده بازار نهاده با تغییر اقلیم یعنی مدیریت ریسک بهعنوان قابلیت
آینده بازار نهاده با تغییر اقلیم بیش از آنکه داستان یک افزایش قیمت خطی باشد، داستان افزایش نوسان، شوکهای همزمان و جابهجایی مزیتهای منطقهای است. تولید جهانی ممکن است در برخی سالها بهظاهر کافی باشد، اما کیفیت، زمان تحویل و هزینه لجستیک میتواند کمبود عملی ایجاد کند. برای ایران، آسیبپذیری اصلی در وابستگی به واردات، تمرکز مبدا، و حساسیت بالا به تاخیر و نوسان قیمت نهاده دامی است. راهبرد برنده، ترکیبی از تنوع تامین، خرید مرحلهای، کنترل کیفیت سختگیرانه، فرمولاسیون انعطافپذیر و رصد دادهمحور اقلیم و سیاست است. در این چارچوب، «مدیریت ریسک تامین» از یک کار پشتیبانی به یک مزیت رقابتی تبدیل میشود؛ مزیتی که میتواند هزینه خوراک را پایدارتر کند، عملکرد تولید را حفظ کند و تصمیمهای مدیریتی را در برابر شوکهای آینده مقاومتر سازد.
سوالات متداول
۱. تغییر اقلیم دقیقا چگونه قیمت نهاده دامی را بالا میبرد؟
با افزایش احتمال خشکسالی، موج گرما و اختلال لجستیک، عرضه و کیفیت ناپایدارتر میشود و بازار حق بیمه ریسک را در قیمتها لحاظ میکند؛ در ایران این اثر با نوسان ارز تشدید میشود.
۲. آیا ریسک اقلیمی فقط روی تولید غلات اثر دارد یا روی حمل هم مهم است؟
روی هر دو مهم است؛ کاهش ظرفیت آبراهها، توفانها، سیلاب و موج گرما میتواند زمان حمل، هزینه بیمه و احتمال تاخیر در تحویل را بالا ببرد و حتی با وجود موجودی جهانی، کمبود عملی ایجاد کند.
۳. واحدهای مرغداری و دامداری چه اقدام فوری و کمهزینهای میتوانند انجام دهند؟
پایش منظم عملکرد و FCR، ثبت دقیق کیفیت محمولههای خوراک، و تعریف نقاط تصمیم برای خرید مرحلهای از اقدامات کمهزینه است که سریع اثر میگذارد و جلوی تصمیمهای واکنشی را میگیرد.
۴. چرا کنترل کیفیت در دوره تغییر اقلیم مهمتر میشود؟
چون نوسان رطوبت و شرایط رشد میتواند کیفیت انرژی و پروتئین را متغیر کند و ریسک آلودگیهای قارچی را بالا ببرد؛ بدون کنترل کیفیت، فرمولاسیون اقتصادی و سلامت گله با عدم قطعیت بیشتری روبهرو میشود.
۵. بهترین راه کاهش ریسک تامین برای واردکنندهها چیست؟
ترکیب تنوع مبدا و مسیر، خرید مرحلهای سناریومحور، قراردادهای شفاف مشخصات کیفی و رصد دادهمحور اقلیم و سیاست. این بسته ریسک را توزیع میکند و احتمال شوکهای ناگهانی را کم میکند.
منابع:
IPCC. Climate Change 2023: Synthesis Report
FAO. The State of Agricultural Commodity Markets
USDA. World Agricultural Supply and Demand Estimates (WASDE)
