توسط : در دوره های گرم سال، مرغ گوشتی برای دفع حرارت اضافی ناچار است الگوی فیزیولوژیک خود را تغییر دهد: نرخ تنفس بالا می رود، رفتار آبخوری افزایش پیدا می کند و در مقابل، مصرف خوراک افت می کند. این افت مصرف، نخستین حلقه زنجیره ای است که به کاهش دریافت انرژی و اسیدهای آمینه، افت رشد، افزایش ناهمگنی گله و در نهایت افزایش تلفات می انجامد. هم زمان، «له له زدن» و تنفس سریع باعث کاهش دی اکسیدکربن خون و تغییر تعادل اسید-باز می شود؛ تغییری که به هم خوردن تعادل الکترولیت ها، کاهش اشتها، اختلال در عملکرد عضلات و تشدید حساسیت قلبی-عروقی را می تواند به دنبال داشته باشد. بنابراین در گرما، موضوع فقط خنک کاری سالن نیست؛ فرمولاسیون خوراک مرغ گوشتی در شرایط گرما باید به گونه ای اصلاح شود که با مصرف کمتر خوراک، نیازهای حیاتی تامین شود و ریسک تلفات کاهش یابد.
تنش گرمایی چه بلایی سر مصرف خوراک و تلفات می آورد؟
تنش گرمایی زمانی رخ می دهد که تولید حرارت متابولیک پرنده و حرارت محیط، از ظرفیت دفع حرارت فراتر رود. در این حالت مرغ برای کاهش تولید حرارت داخلی، به طور طبیعی مصرف خوراک را کم می کند؛ چون هضم و جذب و متابولیسم مواد مغذی، حرارت زایی دارد. کاهش مصرف خوراک در گله های گوشتی معمولا به شکل افت میانگین وزن روزانه، افزایش ضریب تبدیل خوراک (به دلیل به هم خوردن نسبت انرژی به پروتئین و کاهش حرکت طبیعی) و افزایش تلفات بروز می کند.
از منظر تلفات، دو مسیر کلیدی اهمیت دارد:
- مسیر تنفسی-اسیدباز: له له زدن موجب دفع CO2 و افزایش pH خون (آلکالوز تنفسی) می شود؛ این وضعیت با تغییرات پتاسیم و بیکربنات و کلر همراه است و می تواند عملکرد قلب و عضله را مختل کند.
- مسیر آب و الکترولیت: افزایش مصرف آب و تغییر دفع ادراری، تعادل سدیم، پتاسیم و کلر را به هم می زند؛ نتیجه می تواند افت اشتها، مدفوع آبکی، بستر مرطوب و فشار ثانویه به سلامت گله باشد.
بنابراین هدف عملی در جیره تابستانی، این است که با «کمتر خوردن»، «کافی دریافت شود» و هم زمان ریسک تغییرات اسید-باز و الکترولیت ها مدیریت شود. اینجا دو اهرم اصلی در دسترس است: چگالی انرژی و تعادل الکترولیت ها، و در سطح بعدی، بازطراحی پروفایل مواد مغذی و مدیریت کیفیت خوراک.
چگالی انرژی در گرما: افزایش حساب شده یا ریسک چربی؟
وقتی مصرف خوراک پایین می آید، اولین واکنش بسیاری از واحدها افزایش انرژی متابولیسمی جیره است تا افت انرژی دریافتی جبران شود. این منطق درست است، اما «چگونه افزایش دادن» تعیین می کند که نتیجه بهبود عملکرد باشد یا افزایش چربی لاشه و بدتر شدن ضریب تبدیل. در گرما، مرغ توان خوردن را از دست می دهد؛ پس اگر انرژی بالا نرود، رشد و یکنواختی ضربه می خورد. اما اگر انرژی بالا برود بدون اینکه نسبت اسیدهای آمینه قابل هضم، مواد معدنی و ویتامین ها اصلاح شود، عدم تعادل ایجاد می شود و کارایی افت می کند.
نکته کلیدی این است که افزایش انرژی بهتر است عمدتا از مسیر چربی های با کیفیت و پایدار انجام شود، نه صرفا افزایش نشاسته. چربی ها نسبت به کربوهیدرات ها حرارت زایی کمتری دارند (اثر حرارتی خوراک پایین تر) و می توانند در تابستان به کاهش بار حرارتی کمک کنند. البته در ایران، چالش رایج کیفیت روغن، اکسیداسیون و پراکسید بالا و نیز نوسان تامین است که اگر کنترل نشود، به افت مصرف و مشکلات کبدی/ایمنی منجر می شود.
پیامد عملی برای کاهش تلفات: جیره با انرژی کافی و منابع انرژی کم حرارت زا، فشار متابولیک را کم می کند و از افت شدید وزن که خودش عامل افزایش حساسیت به بیماری و شکست مدیریتی است جلوگیری می کند. اما باید مراقب بود انرژی بالا با کاهش پروتئین خام یا کاهش تعادل اسیدهای آمینه همراه نشود؛ زیرا کمبود نسبی اسیدهای آمینه ضروری در گرما می تواند رشد را محدود کند و یکنواختی گله را کاهش دهد.
تعادل الکترولیت ها (DEB) و نقش سدیم، پتاسیم و کلر در کاهش تلفات
در تنش گرمایی، پرنده با افزایش تنفس دچار آلکالوز تنفسی می شود. در این شرایط، تعادل سدیم (Na)، پتاسیم (K) و کلر (Cl) در جیره اهمیت ویژه پیدا می کند؛ چون این یون ها روی تعادل اسید-باز، فشار اسمزی، مصرف آب و عملکرد عصبی-عضلانی اثر مستقیم دارند. مفهوم رایج در فرمولاسیون، «تعادل الکترولیت های جیره» یا Dietary Electrolyte Balance است که به طور ساده به صورت (Na + K – Cl) بیان می شود و هدف آن کمک به پایداری فیزیولوژیک پرنده است.
در عمل، دو خطا در واحدهای تولیدی زیاد دیده می شود:
- افزایش بی هدف نمک برای تحریک آبخوری: اگر سدیم بالا رود اما کلر و پتاسیم متناسب تنظیم نشوند، خطر مدفوع آبکی، بستر مرطوب و افزایش آمونیاک بالا می رود؛ این چرخه می تواند تلفات تنفسی و تضعیف پا را تشدید کند.
- نادیده گرفتن کلر از منابع پنهان: کلر فقط از نمک نمی آید؛ برخی مواد معدنی و افزودنی ها نیز کلر وارد می کنند. کلر بالا می تواند تعادل را به سمت اسیدوز ببرد و در گرما، بی ثباتی فیزیولوژیک ایجاد کند.
راه حل حرفه ای، مدیریت DEB در کنار پایش کیفیت آب است. آب شور یا آب با بی کربنات بالا، می تواند اثر جیره را خنثی کند یا حتی بدتر کند. بنابراین «جیره تابستانی» بدون شناخت آنالیز آب، تصمیم نیمه کاره است. اگر امکان آنالیز دقیق آب وجود ندارد، دست کم هدایت الکتریکی و سختی و شوری و pH آب باید به صورت میدانی پایش شود تا تنظیم سدیم و کلر، کورکورانه نباشد.
تنظیم انرژی و الکترولیت: نقشه عملی تصمیم گیری برای فرمولاسیون
برای اینکه فرمولاسیون خوراک مرغ گوشتی در شرایط گرما از یک توصیه کلی به یک تصمیم قابل اجرا تبدیل شود، باید «هدف فیزیولوژیک» و «محدودیت اجرایی» هم زمان دیده شود. هدف فیزیولوژیک این است که با مصرف خوراک کمتر، نیاز به انرژی و اسیدهای آمینه قابل هضم تامین شود و تعادل آب و الکترولیت پایدار بماند. محدودیت اجرایی هم شامل قیمت و دسترسی نهاده، کیفیت مواد اولیه، و توان کارخانه خوراک (دقت توزین، اختلاط، پلت) است.
جدول زیر یک چارچوب مقایسه ای برای تصمیم های رایج در تابستان ارائه می دهد:
| اهرم فرمولاسیون | هدف در گرما | ریسک/چالش رایج | راه حل اجرایی |
|---|---|---|---|
| افزایش چگالی انرژی | جبران افت مصرف خوراک و کاهش بار حرارتی | چربی لاشه، افت تعادل انرژی-آمینو، هزینه | افزایش انرژی عمدتا با چربی با کیفیت + تنظیم نسبت اسیدهای آمینه قابل هضم |
| مدیریت Na/K/Cl و DEB | پایداری اسید-باز و کاهش اختلالات گرمایی | مدفوع آبکی، بستر مرطوب، اثر آب شور | تنظیم همزمان نمک و منابع پتاسیم/کلر + پایش کیفیت آب |
| کاهش پروتئین خام با حفظ AA | کاهش حرارت زایی متابولیک | کمبود نسبی اسیدهای آمینه، افت رشد | استفاده از اسیدهای آمینه سنتتیک و تمرکز بر AA قابل هضم |
| بهبود کیفیت پلت و کاهش گرد و غبار | افزایش مصرف موثر خوراک در گرما | افت کیفیت پلت به علت فرمول پرچرب یا رطوبت نامناسب | بهینه سازی بخاردهی، ریزدانگی مناسب، کنترل رطوبت و دمای پلت |
این چارچوب نشان می دهد که تنظیم انرژی و الکترولیت باید هم زمان با سایر تنظیمات انجام شود؛ در غیر این صورت ممکن است با یک اصلاح، مشکل دیگری تشدید شود.
تنظیم پروتئین، اسیدهای آمینه و مواد معدنی: کاهش حرارت زایی بدون افت رشد
در گرما، کاهش پروتئین خام جیره (در حدی که با شرایط گله و نهاده ها سازگار باشد) می تواند حرارت زایی متابولیک را کم کند؛ چون دفع نیتروژن و متابولیسم اسیدهای آمینه اضافی، انرژی بر و گرماده است. اما کاهش پروتئین خام اگر با حفظ پروفایل اسیدهای آمینه قابل هضم انجام نشود، به سرعت رشد را محدود می کند و ضریب تبدیل خوراک بدتر می شود. بنابراین رویکرد علمی، حرکت از «پروتئین خام» به سمت «اسیدهای آمینه قابل هضم و نسبت های ایده آل» است.
در کنار اسیدهای آمینه، مواد معدنی نیز در گرما اهمیت ویژه دارند:
- سدیم و پتاسیم و کلر برای آب و اسید-باز (همسو با بخش الکترولیت).
- کلسیم و فسفر: مصرف خوراک کمتر یعنی دریافت کمتر؛ اگر تراکم مواد معدنی اصلاح نشود، ریسک مشکلات اسکلتی و افت یکنواختی بالا می رود.
- ویتامین ها و آنتی اکسیدان ها: گرما استرس اکسیداتیو را تشدید می کند و کیفیت روغن های مصرفی هم می تواند این فشار را افزایش دهد؛ بنابراین دقت در پایداری چربی و تامین آنتی اکسیدان ها اهمیت عملی دارد.
نکته مهم برای تصمیم ساز: هرگونه افزایش چگالی انرژی، باید با بازبینی «تراکم مواد مغذی» همراه شود. جیره ای که فقط انرژی بالاتر دارد اما تراکم اسیدهای آمینه، مواد معدنی و ویتامین ها را افزایش نداده، در واقع نسبت ها را به هم می زند و ممکن است به جای کاهش تلفات، به ناپایداری عملکرد منجر شود.
چالش های رایج ایران و راه حل های کنترل پذیر در خوراک تابستانی
در شرایط ایران، فرمولاسیون تابستانی فقط یک تصمیم فنی نیست؛ یک تصمیم زنجیره تامین و کیفیت هم هست. سه چالش پرتکرار عبارت اند از نوسان کیفیت نهاده ها، محدودیت آنالیزهای سریع، و کیفیت آب در بسیاری از مناطق. برای اینکه توصیه ها عملی شوند، باید به راه حل های قابل کنترل در مزرعه و کارخانه فکر کرد.
نکات برجسته و اجرایی که بیشترین اثر را در کاهش تلفات دارند:
- پایش کیفیت چربی و روغن: ورود روغن اکسیدشده، مصرف را پایین می آورد و فشار متابولیک را بالا می برد؛ کنترل عدد پراکسید و بوی نامطبوع و شرایط نگهداری، یک اقدام کم هزینه با اثر بالا است.
- هماهنگی جیره و آب: اگر آب شور یا دارای بی کربنات بالا باشد، تحریک آبخوری با نمک می تواند مشکل را بدتر کند؛ اصلاح الکترولیت بدون نگاه به آب، ریسک بستر مرطوب را افزایش می دهد.
- پلت با گرد و غبار کم: در گرما، پرنده تمایل به مصرف ذرات ریز کمتر دارد و هر افتی در کیفیت پلت، مصرف موثر خوراک را کاهش می دهد.
- توزیع زمانی خوراک: حتی با بهترین جیره، اگر مدیریت تغذیه طوری باشد که بخش عمده خوراک در ساعات اوج گرما عرضه شود، نتیجه محدود می شود. هماهنگی برنامه دان دهی با ساعات خنک تر، مکمل فرمولاسیون است.
از منظر اقتصادی، این اقدامات اغلب نسبت به افزایش های پرهزینه در افزودنی ها، بازده سریع تری دارند. در واحدهایی که به دنبال «کاهش تلفات» هستند، ابتدا باید گلوگاه های مصرف خوراک و کیفیت خوراک و آب رفع شود و سپس سراغ ریزتنظیم های فرمول رفت.
جمع بندی: جیره تابستانی موفق یعنی همزمانی انرژی، الکترولیت و کیفیت اجرا
فرمولاسیون خوراک مرغ گوشتی در شرایط گرما زمانی به کاهش تلفات منجر می شود که سه محور به صورت یک بسته دیده شوند: نخست، افزایش حساب شده چگالی انرژی با تکیه بر منابع کم حرارت زا و پایدار، به گونه ای که افت مصرف خوراک به افت انرژی دریافتی تبدیل نشود. دوم، مدیریت تعادل الکترولیت ها برای کاهش بی ثباتی اسید-باز و کنترل پیامدهایی مثل مدفوع آبکی و بستر مرطوب؛ این محور بدون توجه به کیفیت آب ناقص است. سوم، بازطراحی تراکم مواد مغذی (اسیدهای آمینه قابل هضم، مواد معدنی و آنتی اکسیدان ها) و اجرای دقیق در کارخانه و مزرعه (کیفیت پلت، کاهش گرد و غبار، زمان بندی دان دهی). در نهایت، جیره تابستانی یک «نسخه ثابت» نیست؛ یک چارچوب تصمیم گیری است که با داده های مزرعه، آنالیز نهاده و آب، و محدودیت های اقتصادی تنظیم می شود تا هم عملکرد پایدار بماند و هم ریسک تلفات در موج گرما کنترل شود.
سوالات متداول
۱. در گرما اول انرژی را بالا ببریم یا الکترولیت را تنظیم کنیم؟
اگر افت مصرف خوراک محسوس است، افزایش چگالی انرژی ضروری است؛ اما هم زمان باید تعادل الکترولیت ها کنترل شود تا ریسک بستر خیس و بی ثباتی اسید-باز بالا نرود.
۲. آیا افزایش نمک همیشه به کاهش تلفات گرمایی کمک می کند؟
خیر، افزایش نمک بدون تنظیم همزمان پتاسیم و کلر و بدون توجه به کیفیت آب، می تواند مدفوع آبکی و بستر مرطوب ایجاد کند و فشار ثانویه به سلامت گله وارد کند.
۳. چرا در تابستان استفاده از چربی در جیره توصیه می شود؟
چربی نسبت به کربوهیدرات ها حرارت زایی کمتری دارد و می تواند با مصرف خوراک کمتر، انرژی کافی تامین کند؛ به شرطی که کیفیت و پایداری روغن کنترل شود.
۴. کاهش پروتئین خام در گرما چه خطری دارد؟
اگر کاهش پروتئین خام با تامین اسیدهای آمینه قابل هضم و نسبت های درست همراه نباشد، رشد محدود می شود و یکنواختی گله افت می کند و ممکن است ضریب تبدیل بدتر شود.
۵. از کجا بفهمیم مشکل از جیره است یا از آب و مدیریت سالن؟
وقتی همراه با گرما، مدفوع آبکی، بستر خیس و افزایش آمونیاک دیده می شود، باید آب و الکترولیت و نمک بررسی شود؛ افت مصرف بدون این علائم، بیشتر به انرژی، کیفیت خوراک یا زمان بندی دان دهی مربوط است.
منابع:
FASS Guide to Poultry Nutrition, Feed Formulation and Feeding Programs, 2010
NRC (National Research Council), Nutrient Requirements of Poultry, 1994
